Алесь Мацулевіч

Захопніцкі абоз

 

Захопніцкі абоз
У памяць аб падзеях 1941 года

Захопніку патрэбна
краіна-каравай.
Да лап не прыбярэ наш
непераможны край!..

Купаючыся ў леце,
пужаючы стракоз,
праз Панямонцы едзе
захопніцкі абоз.

Павозкі акупантаў
на гумавым на ходзе,
на колах на губастых
праз Панямонцы коцяць.

У кожную запрэглі
бясхвостых коней двух –
і коціць, бы ўгарэлы,
фашыст на поўны дух.

Бясхвостыя кабылы –

Арлінае племя

 

Арлінае племя
Памяці воінаў-чыгуначнікаў, удзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны, у гонар якіх у Лідзе восенню 2008 года быў устаноўлены памятны знак-паравоз
На фронт з завода і раллі
пайшлі, “Бывай!” прамовіўшы.
Чыгуначнікі перайшлі
ў ваеннае становішча.

Чыгуначнік у Армію
Чырвоную залічаны –
яму заданні ўдарныя
да баявых набліжаны.

Фашыст, драпежны, бы шчупак,
ім не навее боязь –

Фашысцкі бункер

 

Фашысцкі бункер
У гады фашысцкай акупацыі ў многіх акупаваных вёсках Беларусі меліся нямецкія бункеры, якія нагадвалі аб “новым парадку” акупантаў і наводзілі страх на мясцовае насельніцтва. Быў такі бункер і ў вёсцы Агароднікі Лідскага раёна.
Стаў з позіркам халодненькім
фашызм на поўны рост…
У вёсцы Агароднікі
нямецкі бункер ёсць.

Узгоркам узвышаецца
пакрыты дзёрнам дах.

Газета-штык

 

Газета-штык
Да 75-годдзя “Лідскай газеты”
У 1943-1944 гг., да самага вызвалення Ліды ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, газета “Уперад” (папярэдніца “Лідскай газеты”) выдавалася падпольна. Друкаванае слова таксама сыграла сваю ролю ў барацьбе з ворагам.

Нас прапагандай, фрыцы, не паганьце!
Фрыц, не мялі падобна ветраку!
Насуперак фашысцкай прапагандзе,
“Уперад” робяць Коган і Драгун.

Партызанская газета

 

Партызанская газета
Да 80-годдзя “Лідскай газеты”
У 1943-1944 гг., да самага вызвалення Ліды ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, газета “Уперад” (папярэдніца “Лідскай газеты”) выдавалася падпольна. Друкаванае слова таксама сыграла сваю ролю ў барацьбе з ворагам і набліжэнні Перамогі.
Там, дзе кормяцца-жыруюць
вепручыхі з вепрукамі,
Коган і Драгун шчыруюць
у пушчанскай у друкарні.

Пляма ганьбы

 

Пляма ганьбы
Памяці каля 200 яўрэяў і цыганоў, расстраляных фашыстамі ў жніўні 1943 года ў раёне сённяшняй вуліцы Рыбіноўскага ў Лідзе.
Крок немец паскарае.
Задзёрта галава.
Бароўка. Лесу ўскраек.
Пажухлая трава.

Вялізарная яма
ды жоўценькі пясок.
На немцы – ганьба-пляма.
Нажышчы – кілбасой.

А цвёрды лоб ягоны –
бы камень, бы арэх.
Цыган, яўрэяў гоніць.
Каманды, лямант, брэх.

Парваныя радаводы

 

Парваныя радаводы
Памяці беліцкіх яўрэяў-ахвяр фашызму
Да Вялікай Айчыннай вайны трэцюю частку насельніцтва мястэчка Беліца Лідскага павета – каля 700 чалавек – складалі яўрэі. У ліпені 1944 года, пасля вызвалення Лідчыны, з зямлянак у Беліцу вярнулася каля 60 яўрэяў – менш чым 10 % ад даваеннага яўрэйскага насельніцтва. Большасць з іх пазней з’ехала за мяжу.
I

Трэць белічан складалі

Інжынер Іяхім

 

Інжынер Іяхім

Рэжым фашысцкі пакрываў
карычневай смугою Ліду.
Піўным заводам кіраваў
Іяхім, інжынер з Берліна.

Яўрэі многія пры ім
знайшлі работу на заводзе.
Ды ў ботах колеру крыві
тэрор-фашыст па Лідзе ходзіць.

Ля завадскіх варот тэрор
і ботам грукае ў вароты.
Ды не пусціў Іяхім морд
і гутарка была кароткай.

З завода кінулі на фронт
яго, заступніка яўрэяў.
У Ханвега* ва ўхмылцы рот:

"Донарскі матэрыял"

 

“Донарскі матэрыял”
Памяці малалетніх ахвяр фашызму прысвячаецца

Пыл узнялі санмашыны колы.
Гул матора цішыню ўзрываў.
А ў будынку Споркаўшчынскай школы
дзеці – “донарскі матэрыял”.

Афіцэры-медыкі з машыны
выйшлі – і выстройваюць дзяцей.
Позірк іх драпежніцка-птушыны
ўважліва “матэрыял” глядзеў.

Адабралі некалькіх. Павезлі.
Фрыцам раненым патрэбна кроў.
Хто застаўся – мокры нос павесіў,

Хмары ліхалецця

 

Хмары ліхалецця
Памяці расстраляных фашыстамі 23 ліпеня 1941 года 42 яўрэяў з вёскі Сялец Лідскага раёна
Раніцой прыехалі ў Сялец
дзве машыны, крытыя брызентам, –
і сягоння ў хатах не сядзець –
у зямлі ляжаць яўрэйскім сем’ям.

Вылезлі эсэсаўцы з машын,
чэрапы ў эсэсаўцаў на форме –
і таму дзяцей, жанчын, мужчын
добрае не ўсцешыла надвор’е.

З перапуду стала пазяхаць
дзіцяня, на боязь не скупое.

Міска грэчкі і кубак кісялю

 

Міска грэчкі і кубак кісялю
Да 75-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне
У першыя месяцы сваёй дзейнасці Лідскі камбінат харчовых канцэнтратаў пастаўляў кашы для патрэб часцей 3-га Беларускага фронту. Захаваліся ўспаміны былой работніцы прадпрыемства Соф’і Фёдараўны Купчанка аб тым, як у адным з цэхаў камбіната сустракалі Новы 1945 год.
За вокнамі зіма лютуе.
Па добрым леце паўздыхаўшы,

Немец адступае

 

Немец адступае
Да 75-годдзя вызвалення Лідчыны
Значная частка немцаў, якія ў ліпені 1944 года адступалі, пакінуўшы Ліду, знайшла сваю магілу ў дакудаўскім балоце.
Пакідае немец Ліду,
спехам адступае.
Па дарозе ім праліта
слёзанька скупая.

І ва ўцёку час, цяжкога
для яго маральна,
рухаецца па вясковай
вулачцы цэнтральнай.

Фрыц па вулачцы даўжэзнай
брукаванай крочыць –

Немец адступае

 

Немец адступае
Да 75-годдзя вызвалення Лідчыны
Значная частка немцаў, якія ў ліпені 1944 года адступалі, пакінуўшы Ліду, знайшла сваю магілу ў дакудаўскім балоце.
Пакідае немец Ліду,
спехам адступае.
Па дарозе ім праліта
слёзанька скупая.

І ва ўцёку час, цяжкога
для яго маральна,
рухаецца па вясковай
вулачцы цэнтральнай.

Фрыц па вулачцы даўжэзнай
брукаванай крочыць –

Мост праз Нёман

 

Мост праз Нёман
Ля шашы Ліда – Бярозаўка, за мастом праз Нёман, стаіць помнік у выглядзе жанчыны-маці з забітым юнаком на руках. Ён пастаўлены ў памяць аб расстраляных у 1941 годзе фашыстамі палонных чырвонаармейцах, якія будавалі мост.
Халодныя хвалі кацілі
вятры пад гучанне грымот.
Даўно ў Агародніках ціхіх
праз Нёман пракладзены мост.

Фашысты на ўсход павалілі.
Каб ворага стрымліваць моц,

Цягнік Беласток-Ленінград

 

Цягнік Беласток-Ленінград
Памяці першых ахвяр Вялікай Айчыннай вайны ў Лідзе

Цягнік Беласток-Ленінград
крануўся са станцыі Ліда.
(Згаданы маршрут праклінаць
ускорасці прыйдзе хвіліна.)

Ужо пачынае чапаць
акенцы святла пазалота.
За беллю фіраначак спяць –
ды будзяць людзей… самалёты.

Гудзіць самалёт: “Насалю-у-у-у –
і запалымнееце аж вы!”
Роў зверху – удар на зямлю
абрушваецца вельмі страшны.